Indian Constitution: Advanced Level Mock Test

Question 1

કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેના વહીવટી સંબંધો (Administrative Relations) ના સંદર્ભમાં, બંધારણના કયા અનુચ્છેદ હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર રાજ્યોને રાષ્ટ્રીય અથવા લશ્કરી મહત્વના સંદેશાવ્યવહારના સાધનોની જાળવણી માટે નિર્દેશ આપી શકે છે?

MCQ

અનુચ્છેદ ૨૫૮ અનુચ્છેદ ૩૬૫ અનુચ્છેદ ૨૫૭ અનુચ્છેદ ૨૫૬

Question 2

ભારતીય બંધારણમાં કટોકટી દરમિયાન 'મૂળભૂત અધિકારોના મોકૂફી' (Suspension of Fundamental Rights) અંગે નીચેનામાંથી કઈ જોગવાઈ સાચી છે?

MCQ

અનુચ્છેદ ૩૫૯ રાષ્ટ્રપતિને અનુચ્છેદ ૨૦ અને ૨૧ ના અધિકારોને પણ મોકૂફ કરવાની સત્તા આપે છે. અનુચ્છેદ ૩૫૮ મુજબ, યુદ્ધ અથવા બાહ્ય આક્રમણના આધારે રાષ્ટ્રીય કટોકટી લાગુ થતાં જ અનુચ્છેદ ૧૯ હેઠળના અધિકારો આપોઆપ મોકૂફ થઈ જાય છે. મૂળભૂત અધિકારોને મોકૂફ કરવા માટે સંસદના બંને ગૃહોની અલગથી ૨/૩ બહુમતીની મંજૂરી જરૂરી છે. આંતરિક સશસ્ત્ર વિદ્રોહના સમયે પણ અનુચ્છેદ ૧૯ આપોઆપ મોકૂફ થઈ જાય છે.

Question 3

સંસદમાં વિધેયકો પસાર થવાના સંદર્ભમાં, 'અંદાજપત્ર' (Budget/Annual Financial Statement) અંગે નીચેના કયા તબક્કાઓનો સાચો ક્રમ છે?

MCQ

બજેટની રજૂઆત -> સામાન્ય ચર્ચા -> વિનિયોગ વિધેયક (Appropriation Bill) પસાર કરવું -> નાણાકીય વિધેયક (Finance Bill) પસાર કરવું -> વિભાગીય સમિતિઓ દ્વારા તપાસ બજેટની રજૂઆત -> ગ્રાન્ટની માંગણીઓ પર મતદાન -> સામાન્ય ચર્ચા -> વિનિયોગ વિધેયક પસાર કરવું -> નાણાકીય વિધેયક પસાર કરવું બજેટની રજૂઆત -> સામાન્ય ચર્ચા -> વિભાગીય સમિતિઓ દ્વારા તપાસ -> ગ્રાન્ટની માંગણીઓ પર મતદાન -> વિનિયોગ વિધેયક પસાર કરવું -> નાણાકીય વિધેયક પસાર કરવું સામાન્ય ચર્ચા -> બજેટની રજૂઆત -> વિભાગીય સમિતિઓ દ્વારા તપાસ -> નાણાકીય વિધેયક પસાર કરવું -> વિનિયોગ વિધેયક પસાર કરવું

Question 4

નીચેનામાંથી કઈ પરિસ્થિતિમાં સંસદ રાજ્ય સૂચિ (State List) ના વિષયો પર કાયદો બનાવી શકે છે? ૧. જ્યારે રાજ્યસભા બે-તૃત્યાંશ બહુમતીથી રાષ્ટ્રીય હિતમાં આવો પ્રસ્તાવ પસાર કરે. ૨. જ્યારે દેશમાં રાષ્ટ્રીય કટોકટી (અનુચ્છેદ ૩૫૨) અમલમાં હોય. ૩. આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો અને સંધિઓનો અમલ કરવા માટે. ૪. જ્યારે બે કે તેથી વધુ રાજ્યોની વિધાનસભાઓ સંસદને આ માટે વિનંતી કરતો પ્રસ્તાવ પસાર કરે. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

MCQ

માત્ર ૧ અને ૩ માત્ર ૧, ૨ અને ૪ માત્ર ૨, ૩ અને ૪ ૧, ૨, ૩ અને ૪

Question 5

ભારતીય બંધારણના 'મૂળભૂત માળખાના સિદ્ધાંત' (Doctrine of Basic Structure) ના ઉદ્ભવ અને વિકાસના સંદર્ભમાં, નીચેના કેસોને તેના કાલક્રમિક (Chronological) ક્રમમાં ગોઠવો: ૧. ગોલકનાથ કેસ ૨. શંકરી પ્રસાદ કેસ ૩. મિનર્વા મિલ્સ કેસ ૪. કેશવાનંદ ભારતી કેસ સાચો ક્રમ પસંદ કરો:

MCQ

૨ - ૪ - ૧ - ૩ ૧ - ૨ - ૪ - ૩ ૧ - ૪ - ૨ - ૩ ૨ - ૧ - ૪ - ૩

Question 6

નીચે આપેલા રિટ (Writs) અને તેના મૂળભૂત હેતુઓ વચ્ચે કઈ જોડી યોગ્ય રીતે મેળ ખાતી નથી?

MCQ

પ્રોહિબિશન (Prohibition) - નીચલી અદાલત દ્વારા પહેલેથી જ અપાઈ ગયેલા અંતિમ ચુકાદાને રદબાતલ જાહેર કરવો. હેબિયસ કોર્પસ (Habeas Corpus) - ગેરકાયદેસર અટકાયત સામે વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવું. ક્વો-વોરન્ટો (Quo-Warranto) - કોઈ વ્યક્તિ ગેરકાયદેસર રીતે સાર્વજનિક હોદ્દો ધારણ ન કરે તેની ચકાસણી કરવી. મેન્ડમસ (Mandamus) - કોઈ જાહેર અધિકારી અથવા નીચલી અદાલતને તેની કાનૂની ફરજ બજાવવાનો આદેશ આપવો.

Question 7

સંસદના 'સત્રાવસાન' (Prorogation) અને 'વિસર્જન' (Dissolution) ના સંદર્ભમાં નીચેના વિધાનો ચકાસો: ૧. સત્રાવસાન માત્ર લોકસભાનું જ થઈ શકે છે, જ્યારે વિસર્જન બંને ગૃહોનું થઈ શકે છે. ૨. સત્રાવસાન ગૃહમાં બાકી રહેલા તમામ વિધેયકો (Bills) ને રદબાતલ કરે છે. ૩. ગૃહનું વિસર્જન થતાં જ લોકસભા સમક્ષના તમામ બાકી રહેલા બિલો, નોટિસ અને પ્રસ્તાવો આપોઆપ વ્યપગત (Lapse) થઈ જાય છે. ઉપરોક્ત વિધાનોમાંથી કયું/કયા સાચું/સાચાં છે?

MCQ

માત્ર ૧ અને ૩ માત્ર ૩ ૧, ૨ અને ૩ માત્ર ૨

Question 8

અનુચ્છેદ ૨૧ હેઠળ આપવામાં આવેલા 'જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકાર' ના વ્યાપને વિસ્તારતો ઐતિહાસિક 'મેનકા ગાંધી કેસ (1978)' નો ચુકાદો કયા સિદ્ધાંતની સ્થાપના માટે જાણીતો છે?

MCQ

કાયદાની યોગ્ય પ્રક્રિયા (Due process of law) પૂર્ણ ન્યાયનો સિદ્ધાંત (Absolute Justice) સત્તાના પૃથક્કરણનો સિદ્ધાંત (Separation of powers) કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા (Procedure established by law)

Question 9

નાણાકીય વિધેયક (Money Bill) અંગે બંધારણીય જોગવાઈઓના સંદર્ભમાં નીચેનામાંથી કયું વિધાન અસત્ય છે?

MCQ

કોઈ વિધેયક નાણાકીય વિધેયક છે કે નહીં તે નક્કી કરવાનો અંતિમ અધિકાર લોકસભાના અધ્યક્ષનો છે. જો બંને ગૃહો વચ્ચે નાણાકીય વિધેયક અંગે ગતિરોધ ઉભો થાય, તો રાષ્ટ્રપતિ સંયુક્ત બેઠક (Joint Sitting) બોલાવી શકે છે. નાણાકીય વિધેયક માત્ર રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વ ભલામણથી જ લોકસભામાં રજૂ કરી શકાય છે. રાજ્યસભા નાણાકીય વિધેયકને વધુમાં વધુ ૧૪ દિવસ સુધી રોકી રાખવાની સત્તા ધરાવે છે.

Question 10

પક્ષપલટા વિરોધી કાયદા (૧૦મી અનુસૂચિ) હેઠળ ગૃહના સભ્યની અયોગ્યતા અંગેનો આખરી નિર્ણય કોણ લે છે અને શું તેની ન્યાયિક સમીક્ષા થઈ શકે?

MCQ

નિર્ણય ભારતના રાષ્ટ્રપતિ/રાજ્યપાલ લે છે અને તેની ન્યાયિક સમીક્ષા થઈ શકતી નથી. નિર્ણય સર્વોચ્ચ અદાલત પોતે જ લે છે તેથી ન્યાયિક સમીક્ષાનો પ્રશ્ન રહેતો નથી. નિર્ણય ચૂંટણી પંચની સલાહથી રાષ્ટ્રપતિ લે છે અને તેની ન્યાયિક સમીક્ષા થઈ શકે છે. નિર્ણય સંબંધિત ગૃહના અધ્યક્ષ (Speaker/Chairman) લે છે અને 'કિહોતો હોલોહાન કેસ (1992)' મુજબ તેની ન્યાયિક સમીક્ષા થઈ શકે છે.

Question 11

૭૪મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, ૧૯૯૨ દ્વારા શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ માટે બંધારણમાં ઉમેરવામાં આવેલી ૧૨મી અનુસૂચિમાં કુલ કેટલા વિષયો (Functional Items) નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે?

MCQ

૨૧ વિષયો ૧૫ વિષયો ૧૮ વિષયો ૨૯ વિષયો

Question 12

ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૬૮ ના સંદર્ભમાં નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો: ૧. બંધારણીય સુધારા વિધેયક સંસદના કોઈપણ ગૃહમાં રજૂ કરી શકાય છે અને આ માટે રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વ મંજૂરી આવશ્યક છે. ૨. જો કોઈ વિધેયક દ્વારા બંધારણના સંઘીય માળખામાં ફેરફાર કરવાનો હોય, તો તેને અડધાથી વધુ રાજ્યોની વિધાનસભાઓ દ્વારા વિશેષ બહુમતીથી બહાલી મળવી જરૂરી છે. ૩. રાષ્ટ્રપતિ બંધારણીય સુધારા વિધેયકને પોતાની પાસે રોકી શકતા નથી કે પુનઃવિચારણા માટે પાછું મોકલી શકતા નથી. ઉપરોક્ત વિધાનોમાંથી કયા/કયું વિધાન સાચું/સાચાં છે?

MCQ

માત્ર ૨ અને ૩ માત્ર ૩ માત્ર ૧ અને ૨ ૧, ૨ અને ૩

Question 13

નાણા આયોગ (Finance Commission - Article 280) ના સંદર્ભમાં નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું નથી?

MCQ

તે એક બંધારણીય અને અર્ધ-ન્યાયિક (Quasi-judicial) સંસ્થા છે. નાણા આયોગના સભ્યોની લાયકાતો બંધારણમાં જ વિગતવાર સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે. આયોગની ભલામણો માત્ર સલાહકારી પ્રકૃતિની હોય છે અને સરકાર તેને માનવા કાનૂની રીતે બંધાયેલી નથી. તેના અધ્યક્ષ અને સભ્યોની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા દર પાંચ વર્ષે અથવા તે પહેલાં કરવામાં આવે છે.

Question 14

છઠ્ઠી અનુસૂચિ (6th Schedule) હેઠળ સ્થાપિત 'સ્વાયત્ત જિલ્લા પરિષદો' (Autonomous District Councils - ADCs) ની સત્તાઓ અંગે નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે? ૧. તેઓ તેમના અધિકારક્ષેત્રમાં જમીન, જંગલ અને નહેરોના પાણીના વપરાશ અંગે કાયદા બનાવી શકે છે. ૨. તેઓને તેમના પ્રદેશમાં વ્યાપાર અને બજારો પર કર (Tax) ઉઘરાવવાની સત્તા છે. ૩. આ પરિષદો દ્વારા બનાવવામાં આવેલા કાયદાઓ માટે સંબંધિત રાજ્યના રાજ્યપાલની મંજૂરી મેળવવી આવશ્યક છે. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

MCQ

માત્ર ૧ અને ૩ માત્ર ૨ અને ૩ માત્ર ૧ અને ૨ ૧, ૨ અને ૩

Question 15

રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP) ના અમલીકરણ અને મૂળભૂત અધિકારો વચ્ચેના વિવાદના સંદર્ભમાં, સર્વોચ્ચ અદાલતે કયા સુપ્રસિદ્ધ કેસમાં 'બંને વચ્ચે સંતુલન અને સુમેળપૂર્ણ સંબંધ' ને બંધારણનું મૂળભૂત માળખું જાહેર કર્યું?

MCQ

મેનકા ગાંધી કેસ (1978) વામન રાવ કેસ (1981) ગોલકનાથ કેસ (1967) મિનર્વા મિલ્સ કેસ (1980)

Question 16

રાજ્ય વિધાનપરિષદ (Legislative Council) ની રચના અથવા નાબૂદી અંગે બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૬૯ માં કઈ પ્રક્રિયા નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે?

MCQ

સંબંધિત રાજ્યની વિધાનસભા હાજર અને મતદાન કરનારા સભ્યોની ૨/૩ બહુમતી (વિશેષ બહુમતી) થી પ્રસ્તાવ પસાર કરે અને ત્યારબાદ સંસદ સામાન્ય બહુમતીથી કાયદો બનાવે. સંસદ પોતાની જાતે જ વિશેષ બહુમતીથી વિધાનપરિષદ બનાવી શકે છે. આ સુધારા માટે અનુચ્છેદ ૩૬૮ હેઠળ ઔપચારિક બંધારણીય સુધારાની જરૂર પડે છે. રાજ્યપાલની ભલામણ પર રાષ્ટ્રપતિ વટહુકમ દ્વારા વિધાનપરિષદની રચના કરી શકે છે.

Question 17

લોકપાલ અને લોકાયુક્ત અધિનિયમ, ૨૦૧૩ ના સંદર્ભમાં, લોકપાલ સંસ્થાના માળખા અંગે કયું વિધાન સાચું છે?

MCQ

લોકપાલ સંસ્થામાં એક અધ્યક્ષ અને મહત્તમ ૧૦ સભ્યો હોઈ શકે છે. સભ્યોની પસંદગી સમિતિમાં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ અધ્યક્ષ તરીકે હોય છે. લોકપાલના અધિકારક્ષેત્રમાં ભારતના વડાપ્રધાનનો સમાવેશ થતો નથી. તેના કુલ સભ્યોમાંથી ૫૦% સભ્યો ન્યાયિક ક્ષેત્ર (Judicial Members) માંથી હોવા આવશ્યક છે.

Question 18

૧૦૩મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, ૨૦૧૯ દ્વારા ભારતીય બંધારણમાં આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો (EWS) માટે અનામતની જોગવાઈ કરવા માટે કયા અનુચ્છેદો ઉમેરવામાં આવ્યા અથવા સુધારવામાં આવ્યા?

MCQ

અનુચ્છેદ ૧૬(૫) અને ૩૩૮ અનુચ્છેદ ૧૪(૨) અને ૧૫(૫) અનુચ્છેદ ૧૫(૪) અને ૧૬(૪) અનુચ્છેદ ૧૫(૬) અને ૧૬(૬)

Question 19

ભારતીય સંઘવાદ (Federalism) ની પ્રકૃતિ અંગે વિવિધ વિદ્વાનોના મંતવ્યો સંદર્ભે કઈ જોડી અયોગ્ય છે?

MCQ

કે. સી. વ્હીઅર (K.C. Wheare) - અર્ધ-સંઘીય (Quasi-Federal) મોરિસ જોન્સ (Morris Jones) - સોદાબાજીનો સંઘવાદ (Bargaining Federalism) ગ્રેનવિલે ઓસ્ટીન (Granville Austin) - સહકારી સંઘવાદ (Cooperative Federalism) આઈવર જેનિંગ્સ (Ivor Jennings) - અત્યંત વિકેન્દ્રિત સંઘવાદ (Highly Decentralized Federalism)

Question 20

ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG) ના અહેવાલોની તપાસ કરતી વખતે, 'જાહેર હિસાબ સમિતિ' (PAC) ના સંદર્ભમાં નીચેનામાંથી કઈ મર્યાદા સીએજીના ઓડિટને લાગુ પડે છે?

MCQ

CAG પાસે સરકારી વહીવટની કાર્યક્ષમતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવવાની કોઈ સત્તા નથી. CAG માત્ર ખર્ચ થઈ ગયા પછી જ ઓડિટ કરી શકે છે, એટલે કે તે 'પોસ્ટ-મોર્ટમ' ઓડિટ છે. CAG ના અહેવાલો સંસદ માટે બંધનકર્તા હોય છે અને સંસદે તેના પર કાયદો બનાવવો જ પડે છે. CAG ગુપ્ત સેવાઓ (Secret Service Expenditure) ના ખર્ચની વિગતોની માગણી કરવાનો અમર્યાદિત કાનૂની અધિકાર ધરાવે છે.

Question 21

બેરુબારી યુનિયન કેસ (1960) અને કેશવાનંદ ભારતી કેસ (1973) ના સંદર્ભમાં સર્વોચ્ચ અદાલત દ્વારા આમુખ (Preamble) અંગે આપવામાં આવેલા ચુકાદાઓનું વિશ્લેષણ કરતા નીચેનામાંથી કયું વિધાન તાર્કિક રીતે યોગ્ય છે?

MCQ

બંને કેસમાં અદાલતે સ્વીકાર્યું કે આમુખ એ બંધારણની સર્વોચ્ચતા નક્કી કરતો અદાલતીય ભાગ છે. બેરુબારી કેસના ચુકાદાને કારણે જ ૪૨મો બંધારણીય સુધારો કરીને આમુખમાં નવા શબ્દો ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. બેરુબારી કેસમાં અદાલતે આમુખને બંધારણનો ભાગ ન ગણાવ્યો, જ્યારે કેશવાનંદ ભારતી કેસમાં તેને બંધારણનો અભિન્ન ભાગ ગણાવી મૂળભૂત માળખાનો હિસ્સો સ્વીકાર્યો. કેશવાનંદ ભારતી કેસમાં કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો કે આમુખમાં રહેલા મૂળભૂત તત્વોને અનુચ્છેદ ૩૬૮ હેઠળ પણ બદલી શકાય છે.

Question 22

અનુચ્છેદ ૩૫૨ હેઠળ રાષ્ટ્રીય કટોકટી (National Emergency) ની ઘોષણા કરવા બાબતે નીચેનામાંથી કયું વિધાન ૪૪મા બંધારણીય સુધારા (1978) પછીની સ્થિતિને સાચી રીતે દર્શાવે છે?

MCQ

કટોકટીની ઘોષણા માટે 'આંતરિક અશાંતિ' (Internal Disturbance) શબ્દને સ્થાને 'સશસ્ત્ર વિદ્રોહ' (Armed Rebellion) શબ્દ ઉમેરાયો. રાષ્ટ્રીય કટોકટીની ઘોષણા ન્યાયિક સમીક્ષા (Judicial Review) ની બહાર છે. સંસદના બંને ગૃહો દ્વારા સામાન્ય બહુમતીથી એક મહિનાની અંદર મંજૂરી મળવી અનિવાર્ય છે. રાષ્ટ્રપતિ વડાપ્રધાનની મૌખિક સલાહ પર જ કટોકટી જાહેર કરી શકે છે.

Question 23

૯૧મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, ૨૦૦૩ દ્વારા મંત્રીમંડળના કદ (Size of Council of Ministers) ને મર્યાદિત કરવા માટે કઈ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે?

MCQ

કેન્દ્રમાં મંત્રીઓની કુલ સંખ્યા વડાપ્રધાન સહિત લોકસભાની કુલ સભ્ય સંખ્યાના ૧૦% થી વધુ ન હોવી જોઈએ. કેન્દ્ર અને રાજ્યોમાં મંત્રીઓની કુલ સંખ્યા અનુક્રમે લોકસભા અને વિધાનસભાની કુલ સભ્ય સંખ્યાના ૧૫% થી વધુ ન હોવી જોઈએ (રાજ્યોમાં મુખ્યમંત્રી સહિત લઘુત્તમ ૧૨ મંત્રીઓ). મંત્રીમંડળનું કદ સંસદીય સમિતિ દ્વારા દર પાંચ વર્ષે નક્કી કરવામાં આવશે. રાજ્યોમાં મંત્રીઓની સંખ્યા વિધાનપરિષદના કદના આધારે નક્કી કરવામાં આવશે.

Question 24

ભારતમાં સંસદીય લોકશાહી હોવા છતાં, બ્રિટિશ સંસદીય પ્રણાલી અને ભારતીય સંસદીય પ્રણાલી વચ્ચે કયો મુખ્ય તફાવત જોવા મળે છે? ૧. બ્રિટનમાં સંસદ સાર્વભૌમ છે, જ્યારે ભારતમાં સંસદની સત્તા મર્યાદિત અને બંધારણ સર્વોચ્ચ છે. ૨. બ્રિટનમાં વડાપ્રધાન માત્ર નીચલા ગૃહ (House of Commons) ના જ સભ્ય હોવા જોઈએ, જ્યારે ભારતમાં વડાપ્રધાન સંસદના કોઈપણ ગૃહના સભ્ય હોઈ શકે છે. ૩. ભારતમાં ન્યાયિક પુનરાવલોકન (Judicial Review) ની વ્યવસ્થા છે, જે બ્રિટનમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

MCQ

માત્ર ૧ અને ૨ માત્ર ૧ અને ૩ માત્ર ૨ અને ૩ ૧, ૨ અને ૩

Question 25

સર્વોચ્ચ અદાલતના 'અભિલેખ અદાલત' (Court of Record) હોવાના દરજ્જાનો વાસ્તવિક અર્થ શું થાય છે? ૧. અદાલતની તમામ કાર્યવાહી અને નિર્ણયોની નોંધ ભવિષ્યના સંદર્ભ માટે કાયમી પુરાવા તરીકે રાખવામાં આવે છે. ૨. તેના નિર્ણયોને કોઈપણ નીચલી અદાલતમાં પડકારી શકાતા નથી. ૩. પોતાની અવમાનના (Contempt of Court) માટે સજા કરવાની સત્તા આ દરજ્જા અંતર્ગત સામેલ છે. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

MCQ

માત્ર ૨ Allocation ૧, ૨ અને ૩ માત્ર ૧ અને ૨ માત્ર ૧ અને ૩